Sen odgrywa ważną rolę m.in. w uczeniu się i zapamiętywaniu. Gdy jesteśmy niewyspani, mózg może mieć trudności z przyswajaniem nowych informacji. Problem dotyczy między innymi pamięci epizodycznej, czyli zdolności do zapamiętywania wydarzeń i doświadczeń.
To właśnie ona pozwala nam przypominać sobie, co widzieliśmy, gdzie coś się wydarzyło i czego niedawno się nauczyliśmy. Ma znaczenie zarówno w codziennym życiu, jak i podczas wykonywania zadań wymagających podejmowania decyzji na podstawie wcześniejszych doświadczeń.
Zespół badawczy postanowił sprawdzić, czy po długim okresie bez snu można poprawić zdolność zapamiętywania dzięki dwóm stosunkowo prostym działaniom: krótkim ćwiczeniom aerobowym lub drzemce.
W badaniu uczestniczyło kilkadziesiąt młodych, zdrowych osób. Po 30 godzinach nieprzerwanego czuwania uczestników przydzielono do jednej z trzech grup.
Pierwsza grupa wykonywała przez 20 minut ćwiczenia aerobowe na rowerze stacjonarnym. Intensywność wysiłku odpowiadała 80 proc. maksymalnego tętna. Druga grupa miała możliwość odbycia 90-minutowej drzemki. Osoby należące do grupy kontrolnej przez 20 minut nie podejmowały żadnej aktywności.
Po zakończeniu interwencji uczestnikom pokazywano obrazy, które mieli zapamiętać. Następnie, trzy dni później, sprawdzano, ile z nich potrafili prawidłowo rozpoznać. Dzięki temu badacze mogli ocenić nie tylko bezpośrednie reakcje na wysiłek lub sen, lecz także skuteczność zapamiętywania nowych informacji.
Oba sposoby przyniosły obiecujące rezultaty. Osoby, które ćwiczyły lub skorzystały z drzemki, uzyskały o ponad 20 proc. lepsze wyniki w rozpoznawaniu zapamiętanych obrazów niż uczestnicy z grupy kontrolnej.
Co istotne, różnica między grupą ćwiczącą a grupą drzemiącą nie była statystycznie istotna. Oznacza to, że badacze nie uzyskali wystarczających dowodów, by stwierdzić, że jedna z tych metod działa lepiej od drugiej.
Nie oznacza to jednak, że udowodniono ich identyczną skuteczność. Wyniki wskazują, że obie interwencje wiązały się z lepszym zapamiętywaniem niż brak działania w warunkach zastosowanych w eksperymencie.
Badacze analizowali również aktywność mózgu uczestników za pomocą elektroencefalografii (EEG). Metoda ta pozwala rejestrować aktywność elektryczną mózgu i obserwować zmiany związane z przetwarzaniem informacji.
Wyniki sugerowały, że ćwiczenia i drzemka wspierały pamięć poprzez odmienne mechanizmy. W grupie, która spała, znaczenie miały między innymi wskaźniki związane ze stanem mózgu przed rozpoczęciem zapamiętywania oraz oznaki zmęczenia neuronalnego. U osób ćwiczących większe znaczenie miały wskaźniki aktywności związanej z samym kodowaniem informacji w pamięci.
Mówiąc prościej, drzemka mogła pomóc przez zmianę stanu mózgu, przygotowując go do przyswajania nowych treści. Z kolei wysiłek fizyczny wiązał się z mechanizmami związanymi z efektywniejszym przetwarzaniem zapamiętywanych informacji.
Wyniki badania dają podstawy do rozważania krótkiego wysiłku aerobowego jako sposobu wspierania pamięci w sytuacjach, w których brak snu jest trudny do uniknięcia. Może to być szczególnie interesujące w zawodach wymagających dobrej sprawności poznawczej, takich jak praca zmianowa, czy niektóre zadania w ochronie zdrowia i transporcie.
Trzeba jednak zachować ostrożność. Badanie dotyczyło konkretnego rodzaju pamięci, określonej grupy uczestników i ściśle zdefiniowanych warunków. Nie dowodzi, że ćwiczenia poprawią wszystkie zdolności umysłowe po nieprzespanej nocy ani że pozwolą bezpiecznie funkcjonować mimo niedoboru snu.
Najważniejszy wniosek jest prosty: po 30 godzinach czuwania zarówno 20 minut intensywnego wysiłku aerobowego, jak i 90-minutowa drzemka wiązały się z lepszym zapamiętywaniem obrazów. Ćwiczenia mogą więc stanowić obiecującą strategię wspierania pamięci, ale nie należy traktować ich jako zamiennika snu.
Sen odgrywa kluczową rolę w regeneracji organizmu i prawidłowym funkcjonowaniu mózgu. Podczas nocnego odpoczynku mózg porządkuje informacje, utrwala wspomnienia i wspiera procesy związane z uczeniem się. W tym czasie aktywniej działa również układ glimfatyczny, który pomaga usuwać z mózgu zbędne produkty przemiany materii.
Niedobór snu i jego niska jakość mogą negatywnie wpływać zarówno na samopoczucie, jak i na zdrowie. Mogą prowadzić do problemów z koncentracją, osłabienia pamięci i zaburzeń funkcjonowania organizmu. Badania wskazują również na związek między niektórymi zaburzeniami snu a zwiększonym ryzykiem demencji, co podkreśla znaczenie odpowiedniej ilości i jakości nocnego odpoczynku.
Źródło:
Lotlikar MS i wsp., Protecting episodic memory after sleep loss: Similar benefits of exercise and naps via distinct neural contributions, PNAS, 2026. [https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC13462932/? – dostęp 7.10.2026]