Stan zapalny najczęściej kojarzy się z czymś niepożądanym. Tymczasem jest naturalną reakcją obronną organizmu, która pomaga zwalczać infekcje, usuwać uszkodzone komórki i naprawiać tkanki. Kiedy dochodzi do zranienia lub zakażenia, układ odpornościowy wysyła w zagrożone miejsce specjalne komórki, których zadaniem jest zwalczenie niebezpieczeństwa.
Problem pojawia się wtedy, gdy reakcja jest zbyt silna lub utrzymuje się zbyt długo. Komórki odpornościowe mogą wówczas uszkadzać nie tylko drobnoustroje, ale również zdrowe tkanki. Przewlekły stan zapalny odgrywa istotną rolę w rozwoju wielu chorób, w tym nieswoistych chorób zapalnych jelit czy astmy.
Naukowcy od lat próbują ustalić, w jaki sposób organizm kontroluje ten proces. Najnowsze badania zespołu z Memorial Sloan Kettering Cancer Center przyniosły zaskakującą odpowiedź. Okazało się, że jeden z mechanizmów odpowiedzialnych za uruchamianie stanu zapalnego jednocześnie pomaga chronić organizm przed jego szkodliwymi skutkami.
Historia odkrycia sięga 1992 roku. Wtedy naukowcy z Uniwersytetu McGilla w Kanadzie badali substancję o nazwie 5-oxoETE. To naturalnie występująca w organizmie cząsteczka, która działa jak sygnał alarmowy.
Kiedy dochodzi do uszkodzenia tkanek lub zakażenia, 5-oxoETE pomaga przyciągnąć komórki odpornościowe w miejsce zagrożenia. Można porównać ją do alarmu, który wzywa służby ratunkowe na miejsce wypadku.
Badacze wiedzieli, że w powstawaniu i rozkładaniu tej substancji uczestniczy specjalny enzym, czyli białko przyspieszające reakcje chemiczne. Nie potrafili jednak ustalić, który gen odpowiada za jego produkcję.
Rozwiązanie zagadki znaleziono dopiero po ponad trzech dekadach. Zespół kierowany przez naukowców z Memorial Sloan Kettering Cancer Center ustalił, że poszukiwany enzym powstaje dzięki genowi DHRS7. Odkrycie pozwoliło badaczom dokładniej prześledzić działanie 5-oxoETE i sprawdzić, co dzieje się w organizmie, gdy ten mechanizm przestaje prawidłowo funkcjonować.
W badaniach wykorzystano ludzkie komórki hodowane w laboratorium oraz danio pręgowane, czyli niewielkie ryby często stosowane w eksperymentach naukowych.
Wybór tych zwierząt nie był przypadkowy. Chociaż do badań medycznych najczęściej wykorzystuje się myszy, w tym przypadku nie były one odpowiednim modelem. Nie mają bowiem znanego odpowiednika receptora, który u ludzi odbiera sygnał wysyłany przez 5-oxoETE. U danio pręgowanych odpowiedni mechanizm zachował się, dzięki czemu naukowcy mogli obserwować jego działanie.
Podczas eksperymentów badacze wyłączyli u ryb gen odpowiedzialny za odbieranie sygnału 5-oxoETE. Spodziewali się, że skoro substancja uczestniczy w wywoływaniu stanu zapalnego, zablokowanie jej działania powinno ograniczyć reakcję odpornościową.
Wyniki okazały się dokładnie odwrotne. U ryb rozwinął się stan zapalny jelit, mimo że nie doszło do zakażenia. Podobny efekt zaobserwowano po zakłóceniu działania genu DHRS7. Początkowo naukowcy nie potrafili wyjaśnić, dlaczego wyłączenie mechanizmu związanego ze stanem zapalnym prowadzi do jego nasilenia.
Dalsze eksperymenty pozwoliły jednak odkryć, że 5-oxoETE pełni w organizmie dwie ważne funkcje.
Okazało się, że 5-oxoETE nie tylko pomaga uruchomić reakcję odpornościową, ale również zwiększa odporność zdrowych komórek na uszkodzenia. Aby zrozumieć znaczenie tego odkrycia, trzeba przyjrzeć się sposobowi, w jaki organizm walczy z drobnoustrojami.
Komórki odpornościowe wykorzystują między innymi reaktywne formy tlenu, czyli silnie działające cząsteczki chemiczne, które pomagają niszczyć bakterie. Ich nadmiar może jednak uszkadzać także własne komórki organizmu. Zjawisko to nazywa się stresem oksydacyjnym.
Badacze odkryli, że 5-oxoETE uruchamia mechanizm, który pomaga komórkom lepiej znosić takie zagrożenie. Pobudza wytwarzanie enzymów z rodziny NUDIX, które usuwają uszkodzone składniki potrzebne do budowy DNA i RNA, zanim zostaną wykorzystane przez komórkę i spowodują dalsze problemy.
W ten sposób organizm może jednocześnie zwalczać drobnoustroje i ograniczać szkody powstające podczas reakcji obronnej.
Gdy naukowcy zablokowali ten mechanizm u ryb, komórki wyściełające jelita stały się bardziej podatne na uszkodzenia powodowane przez substancje związane z obecnością naturalnych bakterii jelitowych. W konsekwencji dochodziło do obumierania komórek, osłabienia bariery jelitowej i rozwoju stanu zapalnego.
Co istotne, podobne działanie ochronne zaobserwowano również w eksperymentach na ludzkich komórkach jelitowych.
Wyniki badania, opublikowanego 7 października 2026 roku w czasopiśmie “Nature”, otwierają nowe możliwości badań nad chorobami, w których stan zapalny prowadzi do uszkodzenia zdrowych tkanek.
Jednym z potencjalnych kierunków są nieswoiste choroby zapalne jelit, do których należą choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Schorzenia te wiążą się z nieprawidłową reakcją układu odpornościowego i przewlekłym zapaleniem przewodu pokarmowego.
Naukowcy przypuszczają, że lepsze poznanie działania 5-oxoETE mogłoby w przyszłości pomóc w opracowaniu terapii wzmacniających naturalną ochronę komórek jelitowych.
Odkrycie może mieć również znaczenie w badaniach nad astmą, ponieważ drogi oddechowe, podobnie jak jelita, są wyścielone komórkami tworzącymi barierę ochronną przed czynnikami zewnętrznymi.
Badacze zwracają także uwagę na możliwe zastosowania w onkologii. Niektóre nowotwory wiążą się z zaburzeniami działania odkrytego mechanizmu. Naukowcy rozważają, czy jego odpowiednie pobudzanie mogłoby w przyszłości zwiększać odporność zdrowych tkanek na uszkodzenia występujące podczas chemioterapii lub radioterapii.
Choć wyniki są obiecujące, naukowcy podkreślają, że do opracowania nowych metod leczenia wciąż daleka droga. Dotychczasowe eksperymenty przeprowadzono na rybach oraz ludzkich komórkach w warunkach laboratoryjnych. Nie wykazano jeszcze, że pobudzanie tego mechanizmu pozwala skutecznie leczyć choroby zapalne u ludzi.
Co więcej, 5-oxoETE uczestniczy zarówno w wywoływaniu stanu zapalnego, jak i ochronie komórek. Oznacza to, że ingerowanie w jej działanie wymaga szczególnej ostrożności. Zablokowanie jednego procesu może bowiem nieoczekiwanie zakłócić drugi.
Najważniejszym odkryciem jest więc nie gotowy sposób leczenia, lecz poznanie mechanizmu, który przez lata pozostawał zagadką. Badania pokazują, że organizm nie tylko uruchamia reakcję obronną przeciwko zagrożeniu, ale jednocześnie próbuje chronić własne komórki przed jej skutkami.
Lepsze zrozumienie tej zależności może w przyszłości pomóc naukowcom opracowywać terapie, które ograniczają szkodliwe działanie stanu zapalnego, nie osłabiając przy tym naturalnej odporności organizmu.
Źródła:
Nature, 7 października 2026: 5-oxoETE links redox control of epithelial damage detection and resilience
Memorial Sloan Kettering Cancer Center, 7 października 2026: Of Mice and Zebrafish: How MSK Scientists Solved a Decades-Old Mystery
Medycyna Praktyczna: Lawinowo rośnie liczba dzieci z chorobami jelit
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (PZH): Dieta przeciwzapalna