Każdemu zdarza się dzień, w którym brakuje energii. Nieprzespana noc, stres czy intensywna praca mogą sprawić, że trudno skupić się na codziennych obowiązkach. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy potrzeba snu staje się tak silna, że utrudnia normalne funkcjonowanie.
Specjaliści określają taki stan mianem nadmiernej senności dziennej (EDS, ang. excessive daytime sleepiness). W odróżnieniu od zwykłego zmęczenia, które objawia się przede wszystkim osłabieniem i brakiem energii, nadmierna senność wiąże się z trudnością w utrzymaniu czuwania.
Osoba doświadczająca tego problemu może przysypiać podczas czytania, oglądania telewizji, pracy, a nawet rozmowy. Zdarza się również, że mimo długiego snu nocnego i kolejnych drzemek nadal nie czuje się wypoczęta.
Jak wskazuje brytyjska służba zdrowia NHS, częste zasypianie w ciągu dnia, zwłaszcza gdy wpływa na codzienne życie, powinno skłonić do konsultacji lekarskiej.
Jednym z powodów nadmiernej senności jest obturacyjny bezdech senny. To zaburzenie, w którym podczas snu dochodzi do powtarzających się epizodów zwężenia lub zamknięcia górnych dróg oddechowych. W efekcie oddychanie zostaje ograniczone, a sen wielokrotnie zakłócony.
Co istotne, osoba cierpiąca na bezdech może nie pamiętać nocnych wybudzeń. Rano ma jednak wrażenie, że wcale nie odpoczęła.
Do charakterystycznych objawów należą głośne chrapanie, przerwy w oddychaniu zauważane przez partnera, poranne bóle głowy, suchość w ustach i problemy z koncentracją. Nieleczony bezdech wiąże się również z większym ryzykiem nadciśnienia i chorób układu krążenia.
Według amerykańskiego National Heart, Lung, and Blood Institute (NHLBI) rozpoznanie może wymagać specjalistycznego badania snu. Jedną z podstawowych metod leczenia obturacyjnego bezdechu jest terapia CPAP, polegająca na utrzymywaniu dodatniego ciśnienia w drogach oddechowych.
Przyczyną problemów może być także zespół niespokojnych nóg (RLS). Osoby z tym zaburzeniem odczuwają nieprzyjemne mrowienie, ciągnięcie lub pulsowanie kończyn, któremu towarzyszy silna potrzeba poruszania nogami.
Dolegliwości nasilają się zwykle wieczorem i podczas odpoczynku, utrudniając zasypianie. Następnego dnia mogą pojawić się zmęczenie i senność. RLS bywa związany z niedoborem żelaza, dlatego lekarz może zalecić oznaczenie ferrytyny.
Innym, znacznie rzadszym schorzeniem jest narkolepsja. Charakteryzuje się ona zaburzeniem regulacji snu i czuwania oraz silną sennością, niekiedy prowadzącą do nagłego zaśnięcia w nieodpowiednim momencie.
U części pacjentów występują także paraliż senny, omamy związane z zasypianiem lub budzeniem się oraz katapleksja, czyli nagła utrata napięcia mięśniowego wywołana emocjami. Narkolepsja wymaga diagnostyki specjalistycznej i odpowiednio dobranego leczenia.
Nie każda nadmierna senność ma swoje źródło bezpośrednio w zaburzeniach snu. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć depresji, szczególnie gdy występują również obniżony nastrój, utrata zainteresowań i problemy z koncentracją.
Warto uwzględnić także niedoczynność tarczycy, niedokrwistość oraz inne schorzenia przewlekłe. Mogą one powodować przede wszystkim osłabienie i zmęczenie, które pacjenci często opisują jako ciągłą senność.
Znaczenie mają również przyjmowane preparaty. Niektóre leki przeciwhistaminowe, uspokajające, przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne czy opioidowe leki przeciwbólowe mogą wywoływać senność. Jeśli objaw pojawił się po rozpoczęciu leczenia, warto omówić go z lekarzem. Nie należy jednak samodzielnie odstawiać przepisanych leków.
Zanim zaczniemy podejrzewać chorobę, warto przyjrzeć się własnym nawykom. Zbyt krótki sen pozostaje jedną z podstawowych przyczyn problemów z utrzymaniem czujności.
American Academy of Sleep Medicine oraz Sleep Research Society zalecają osobom dorosłym regularne przesypianie co najmniej siedmiu godzin na dobę. U wielu osób optymalna ilość snu wynosi od siedmiu do dziewięciu godzin, choć indywidualne potrzeby mogą się różnić.
Nie bez znaczenia pozostaje również regularność. Praca zmianowa, częste zmiany godzin zasypiania czy korzystanie z urządzeń elektronicznych do późnej nocy mogą zaburzać rytm dobowy.
Szczególną uwagę warto zwrócić na sytuacje, w których senność utrzymuje się pomimo odpowiednio długiego wypoczynku, pojawia się niemal codziennie lub prowadzi do niekontrolowanego zasypiania.
Podstawą diagnostyki jest rozmowa o nawykach związanych ze snem, stanie zdrowia oraz przyjmowanych lekach. Lekarz może wykorzystać skalę senności Epworth, zlecić badania laboratoryjne lub skierować pacjenta na polisomnografię. W określonych przypadkach wykonuje się również test wielokrotnej latencji snu.
Do czasu ustalenia przyczyny silnej senności należy unikać prowadzenia samochodu i obsługi niebezpiecznych maszyn. Chwilowa poprawa po kawie nie oznacza bowiem, że zdolność koncentracji i czas reakcji wróciły do normy.
Najważniejsze jest znalezienie źródła problemu. Czasem wystarczy poprawa nawyków związanych ze snem, innym razem konieczne jest leczenie choroby podstawowej. Jedno pozostaje pewne – regularnego zasypiania w ciągu dnia nie warto traktować wyłącznie jako oznaki przepracowania.
Źródła:
NHS – Excessive daytime sleepiness (hypersomnia)
NHLBI – Sleep Apnea: Symptoms
NHLBI – Narcolepsy
NHS – Restless legs syndrome
American Academy of Sleep Medicine – Recommended Amount of Sleep for a Healthy Adult