Wiele kobiet po 50. roku życia obserwuje spadek funkcji poznawczych mózgu. Często zapominają, co miały zrobić, mają problemy z koncentracją, a wiele słów zatrzymuje się na końcu języka. Choć zjawisko zapominania słów obserwowane jest także u młodych ludzi, u osób w wieku średnim ma nieco inne podłoże. Czy jest to powód do niepokoju?
Ostatnio koleżanka z lekkim zakłopotaniem zapytała mnie: Powiedz szczerze, tobie też czasem ucieka z głowy najprostsze słowo? Chciała opowiedzieć o czajniku, ale przez dobrą chwilę nie mogła przypomnieć sobie jego nazwy. Kilka dni wcześniej zapomniała imienia sąsiadki, choć zna ją od lat. – Zaczynam się martwić. To normalne w moim wieku? dodała zasmucona.
Takie sytuacje zna wiele kobiet po 50. roku życia. Chwilowe “pustki” w głowie, trudność z przypomnieniem sobie konkretnego słowa czy nazwiska potrafią wywołać niepokój i od razu nasuwają myśli o poważnych chorobach. Warto wiedzieć, kiedy takie objawy są naturalną częścią procesu starzenia, a kiedy powinny skłonić do konsultacji z lekarzem.
Nagłe trudności z odnalezieniem znanego słowa podczas rozmowy są doświadczeniem towarzyszącym wielu osobom. W terminologii neuropsychologicznej zjawisko to określa się mianem letologii (łac. lethologica). Powszechnie znane jest jako “słowo na końcu języka”. Częstotliwość występowania letologii nasila się u osób w wieku średnim, co często budzi niepokój i rodzi natychmiastowe obawy przed rozwijającymi się chorobami neurodegeneracyjnymi, takimi jak choroba Alzheimera. Jakie są objawy letologii?
Najnowsze doniesienia z zakresu neurobiologii oraz endokrynologii klinicznej wskazują jednak, że przejściowe zaburzenia dostępu do leksykonu są po 50. roku życia zjawiskiem powszechnym. W większości przypadków nie stanowią one objawów demencji czy rozwijających się chorób neurodegeneracyjnych. Stanowią jednak odzwierciedlenie zmian zachodzących w mózgu wraz z wiekiem, a u kobiet dodatkowo zmian hormonalnych związanych z menopauzą.
U osób starszych częstotliwość występowania zjawiska “na końcu języka” gwałtownie wzrasta. Potwierdzają to badania diarystyczne (oparte na dziennikach codziennej aktywności poznawczej), które dowodzę, że młodzi dorośli doświadczają letologii średnio raz w tygodniu. Większa częstotliwość może być spowodowana okresami wyższego stresu czy niedoboru snu. Z kolei w grupie osób starszych częstotliwość występowania zjawiska letologii może wzrosnąć nawet do jednego dziennie.
Szczególnie podatną grupą są kobiety w okresie okołomenopauzalnym. Zjawisko określane mianem menopauzalnej mgły mózgowej (ang. menopause brain fog) objawia się m.in. spowolnieniem procesów myślowych, trudnościami w koncentracji oraz uciekaniem słów. Dotyka ona od 60% do nawet 80% kobiet w tym okresie.
Analiza danych pochodzących z wieloletniego, wieloośrodkowego badania SWAN (Study of Women’s Health Across the Nation) potwierdza, że o ile przed menopauzą zjawisko uciekających słów zgłasza około 31% kobiet, o tyle w okresie okołomenopauzalnym i postmenopauzalnym wskaźnik ten wzrasta do 41%. Nie pozostaje to bez wpływu na jakość życia kobiet i ich aktywność zawodową.
Wraz z wiekiem dochodzi do zmian w strukturze mózgu, które mogą być powiązane z okresowym zapominaniem słów. Następuje stopniowe zmniejszania się objętości hipokampa – struktury kluczowej dla pamięci krótkotrwałej oraz przyswajania nowych informacji. Jednocześnie obserwuje się ubytek istoty szarej w korze przedczołowej i skroniowej oraz fizjologiczny spadek gęstości połączeń synaptycznych, który między innymi umożliwia wymianę informacji między prawą i lewą półkulą mózgu.
Z neurochemicznego punktu widzenia starzejący się mózg produkuje mniej neuroprzekaźników, ze szczególnym uwzględnieniem acetylocholiny, która bezpośrednio determinuje sprawność procesów pamięciowych i uwagi. Spada także wydajność syntezy dopaminy oraz serotoniny, co wpływa na szybkość przetwarzania informacji.
Zjawisko letologii związane ze zmianami struktury mózgu u osób zdrowych znajduje swoje bezpośrednie odzwierciedlenie w badaniach neuroobrazowych. Wykazały one, że wyższa częstotliwość epizodów występuje u osób ze zmniejszoną objętością istoty szarej w obrębie lewej wyspy. Sam ubytek w tym obszarze nie musi być jednak związany jedynie z wiekiem.
Na uciekanie słów może mieć wpływ także postępujące wraz z wiekiem zmniejszenie produkcji neuroprzekaźników np. acetylocholiny – odpowiedzialnej za uwagę i pamięć, a także dopaminy i serotoniny.
W przypadku kobiet częstotliwość występowania letologii może być dodatkowo powiązane nie z ich wiekiem biologicznym a endokrynologicznym mającym wpływ na wystąpienie menopauzy.
W okresie okołomenopauzalnym spada ilość estradiolu, który jest silnym neuroprotektorem między innymi regulującym metabolizm glukozy w mózgu. Wraz z jego spadkiem, mózg traci stabilne źródłem energii, co może prowadzić do deficytu energetycznego i trudności z pamięcią.
Duży wpływ na występowanie tego zjawiska ma zmniejszenie produkcji progesteronu, który metabolizuje się do allopregnanolonu wspomagającego działanie kwasu GABA. Niski poziom tej substancji powoduje nadreaktywność kory przedczołowej i większy chaos informacyjny w mózgu. Większa ilość dystraktorów może skutecznie blokować ścieżki neuronalne odpowiedzialne za przywoływanie konkretnych słów.
Warto jednak podkreślić, że są to zmiany o charakterze adaptacyjnym. Po przejściu menopauzy mózg adaptuje się do funkcjonowania przy niskich stężeniach estradiolu i progesteronu, a funkcje poznawcze się stabilizują. Tym samym znika niepokojąca kobiety mgła mózgowa.
Zapominanie słów jest zjawiskiem fizjologicznym wynikającym z nadmiernego stresu, niedoboru słów, składników odżywczych głównie żelaza czy witaminy B12, niedoborów energetycznych, a u osób starszych także zmianami zachodzącymi w strukturze mózgu czy poziomach hormonów w okresie menopauzalnym.
Letologia jest zjawiskiem krótkotrwałym. U wielu osób dotyczy słów rzadziej używanych, pojęć abstrakcyjnych czy nazw własnych. Często podanie pierwszej litery już pozwala przypomnieć sobie brzmienie zapomnianego słowa.
Nieco inaczej zjawisko to przebiega u osób z objawami chorób neurodegeneracyjnymi. Jeśli towarzyszy mu:
Osoba, która zapomina słów z powodu postępującej choroby neurodegeneracyjnej, zazwyczaj nie ma świadomości problemu i go wypiera. Z czasem dochodzą także problemy z orientacją i pamięcią krótkotrwałą. Przy wystąpieniu tego typu objawów należy jak najszybciej udać się do lekarza.