Z wiekiem pamięć zwykle słabnie. Coraz trudniej przypomnieć sobie nazwisko, zapamiętać nowe informacje czy odtworzyć szczegóły niedawnych wydarzeń. Nie dotyczy to jednak wszystkich seniorów. Istnieje niewielka grupa osób, których zdolności poznawcze pozostają zadziwiająco dobre nawet po przekroczeniu 80. roku życia.
Naukowcy określają ich mianem “SuperAgers”, czyli osób z wyjątkowo sprawną pamięcią w zaawansowanym wieku. Ich mózgi mogą skrywać wskazówki dotyczące mechanizmów chroniących przed chorobami neurodegeneracyjnymi.
Termin “SuperAgers” został wprowadzony przez badaczy z Northwestern University w Stanach Zjednoczonych. Odnosi się do osób mających co najmniej 80 lat, które w testach pamięci epizodycznej osiągają wyniki porównywalne z osobami w wieku 50-60 lat.
Nie chodzi wyłącznie o pamiętanie dat czy nazwisk. Pamięć epizodyczna pozwala przywoływać osobiste doświadczenia, zapamiętywać rozmowy i odtwarzać wydarzenia z codziennego życia.
Co ciekawe, badania wykazały, że mózgi tych seniorów różnią się od mózgów ich rówieśników nie tylko sprawnością działania, ale również budową. Niektóre obszary są lepiej zachowane, a określone komórki nerwowe mają nietypowe rozmiary.
Jednego z najważniejszych odkryć dokonali naukowcy z Northwestern University. Wyniki badania opublikowano w 2022 roku w czasopiśmie “The Journal of Neuroscience”.
Zespół przeanalizował próbki mózgów 24 zmarłych osób. Wśród nich znalazło się sześciu seniorów z superpamięcią, siedem osób starszych o przeciętnych zdolnościach poznawczych, sześć młodszych dorosłych oraz pięć osób z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi.
Badacze skoncentrowali się na korze śródwęchowej, czyli obszarze mózgu odgrywającym ważną rolę w procesach zapamiętywania. Szczególnie interesowała ich druga warstwa tej struktury, uczestnicząca w przekazywaniu informacji do obszarów związanych z pamięcią.
Wyniki okazały się zaskakujące. Neurony seniorów z superpamięcią były wyraźnie większe nie tylko od komórek ich rówieśników, ale również od neuronów osób młodszych o 20-30 lat.
Zdaniem naukowców może to oznaczać, że komórki te zachowują wyjątkową integralność strukturalną pomimo upływu lat.
Rozmiar neuronów nie był jedyną różnicą. Badacze zwrócili uwagę również na obecność splątków neurofibrylarnych, powstających wskutek nieprawidłowego gromadzenia się białka tau.
W zdrowym mózgu białko tau pomaga stabilizować struktury wewnątrz neuronów. W przebiegu choroby Alzheimera może jednak ulegać nieprawidłowym zmianom i tworzyć skupiska zaburzające funkcjonowanie komórek nerwowych.
U osób z superpamięcią stwierdzono znacznie mniej takich zmian. W drugiej warstwie kory śródwęchowej seniorzy o przeciętnej pamięci mieli ponad dwukrotnie większe zagęszczenie splątków tau.
Odkrycie sugeruje, że odporność neuronów na patologiczne zmiany może pomagać zachować pamięć w zaawansowanym wieku. Nie oznacza to jednak, że mózgi wszystkich osób z superpamięcią są całkowicie wolne od zmian związanych z Alzheimerem.
Jedną z hipotez przedstawiła dr Tamar Gefen, neuropsycholożka z Northwestern University, uczestnicząca w badaniach. Zdaniem badaczki wyjątkowo duże neurony mogły być obecne w mózgach tych osób już od urodzenia, a następnie zachować swoje rozmiary przez całe życie.
To jednak tylko jedna z możliwych interpretacji. Naukowcy nadal nie wiedzą, czy większe komórki stanowią wrodzoną cechę, czy też ich rozmiar jest związany z mechanizmami ochronnymi rozwijającymi się w ciągu życia.
Wyjaśnienie tej zagadki może pomóc zrozumieć, dlaczego u niektórych osób starzenie prowadzi do pogorszenia pamięci, podczas gdy inni zachowują wysoką sprawność poznawczą przez kolejne dekady.
W lutym 2026 roku na łamach prestiżowego czasopisma “Nature” opublikowano kolejne badanie dotyczące osób z superpamięcią.
Naukowcy z University of Illinois Chicago odkryli, że w hipokampie takich seniorów występuje znacznie więcej komórek wykazujących cechy nowo powstających neuronów. Według przeprowadzonych analiz było ich około dwa razy więcej niż u zdrowych osób starszych.
Hipokamp odpowiada między innymi za tworzenie nowych wspomnień. Odkrycie wskazuje więc, że mózgi seniorów z wyjątkową pamięcią mogą nie tylko skuteczniej chronić istniejące komórki, ale także zachowywać większy potencjał do zmian i adaptacji.
Badania te nie oznaczają jeszcze, że naukowcy znaleźli sposób na odmładzanie mózgu. Dostarczają jednak kolejnych wskazówek dotyczących biologicznych mechanizmów zdrowego starzenia.
Zrozumienie, co chroni neurony osób z superpamięcią, może w przyszłości przyczynić się do opracowania nowych metod diagnozowania i leczenia choroby Alzheimera.
Naukowcy chcą ustalić, jakie procesy odpowiadają za odporność komórek na uszkodzenia i czy podobne mechanizmy można pobudzać u innych osób. Na razie nie istnieje jednak sprawdzona metoda pozwalająca uzyskać biologiczne cechy charakterystyczne dla “SuperAgers”.
Nie oznacza to, że jesteśmy bezradni wobec starzenia się mózgu. Jak przypomina polskie Ministerstwo Zdrowia, regularna aktywność fizyczna, zdrowa dieta, stymulacja umysłowa oraz utrzymywanie kontaktów społecznych mogą zmniejszać ryzyko rozwoju otępienia.
Badania nad osobami z superpamięcią pokazują przede wszystkim, że zaawansowany wiek nie musi oznaczać nieuchronnej utraty sprawności poznawczej. Poznanie biologicznych przyczyn tej wyjątkowej odporności może stać się ważnym krokiem w kierunku skuteczniejszej ochrony mózgu.
Źródła:
https://www.nih.gov/news-events/nih-research-matters/superagers-show-unique-cell-signatures-brain
https://news.northwestern.edu/stories/2026/02/as-superagers-age-they-make-at-least-twice-as-many-new-neurons-as-their-peers
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9665923/
https://www.gov.pl/web/zdrowie/demencja