Blog

W cesarstwie rzymskim władzę zdobywało się siłą – własną i stojącego za plecami wojska. Wykluczało to z walki o nią nieletnich, ale kilka wyjątków się zdarzyło. W 217 r. zamordowano cesarza Karakallę. Dowódcy legionów stacjonujących na Bliskim Wschodzie, rozglądając się za odpowiednim z ich punktu widzenia kandydatem, odkryli, że w Emessie (obecnie Hims w Syrii) przebywa syn kuzyna zamordowanego cesarza Varius Avitus Bassianus…

CZTERNASTOLETNI CESARZ

Chłopiec był kapłanem boga słońca Baala, czczonego tam pod semickim imieniem Elah Gabal. By wzmocnić jego prawa do tronu, babka i matka ogłosiły, że jest nieślubnym dzieckiem Karakalli. Armia skwapliwie kupiła tę historyjkę i mianowała go cesarzem – najmłodszym w historii imperium. Nowy władca miał niespełna czternaście lat. Od imienia boga, któremu służył, nazwano go Elagabalus – Heliogabal. Nie miał pojęcia o dowodzeniu, więc w walce z konkurentem do tronu Makrynusem (prefektem pretorianów) wyręczyli go oficerowie. Jednak to jemu przypisano wszelkie zasługi na polu bitwy. Gdy w 218 r. wkroczył do Rzymu, senat oddał mu hołd jako zwycięzcy.

Co czuł 14-latek, który nagle został władcą najpotężniejszego mocarstwa świata? Od pierwszego dnia znalazł się w kłębowisku żmij. Próbowały nim sterować babka i matka. O awanse upominali się dowódcy legionów, którym zawdzięczał tron. Tabuny polityków intrygowały. Psychika chłopca nie wytrzymała tego obciążenia. Zagubiony szukał wsparcia u boga, któremu do niedawna usługiwał. Sprowadził z Emessy symbolizujący Baala czarny kamień i składał przed nim ofiary, zabijając własnoręcznie owce i krowy. Od rzymskich notabli domagał się udziału w tych obrzędach, zmuszał senatorów do obnoszenia w procesjach naczyń pełnych krwi i wnętrzności ofiarnych zwierząt.

Coraz bardziej rozchwiany emocjonalnie odreagowywał stres w ekscesach seksualnych. Wbrew prawu i religii Heliogabal ożenił się z dziewiczą westalką, co tłumaczył chęcią spłodzenia „boskich dzieci”. Po roku porzucił ją dla kuzynki, której męża kazał wcześniej zgładzić. I nie poprzestał na kobietach. Jednego z faworytów mianował swoim mężem, kazał się karać za „małżeńskie zdrady” i z satysfakcją ekshibicjonisty obnosił publicznie ślady po chłoście. W pałacu urządził dom publiczny, w którym występował jako męska i żeńska prostytutka. Półnagi, wymalowany jak dziwka, osobiście zapraszał „klientów”. Gdy i to przestało mu wystarczać, poddał się obrzezaniu i żądał – bezskutecznie – by lekarze go wykastrowali.

Nikt w jego otoczeniu nie czuł się bezpiecznie. Organizował uczty, podczas których goście równie dobrze mogli zostać uraczeni rybami, faszerowanymi perłami jak znaleźć pod siedzeniami jadowite węże. Każdy przejaw niezadowolenia groził śmiercią. Po 4 latach wszyscy mieli dość rządów nastolatka. Według historyka Kasjusza Diona żołnierze obcięli mu głowę, w ten sam sposób potraktowali jego matkę, a nagie ciała obojga rzucili plebsowi, który włóczył je po ulicach i cisnął do Tybru. W chwili śmierci cesarz miał 18 lat.

KRÓL ZE SZKŁA

Heliogabal nie był jedynym młodocianymi monarchą, którego psychika załamała się pod ciężarem sprawowanej władzy. W 1380 r. królem Francji został 12-letni Karol VI. Wrażliwy, delikatny chłopiec tak się tym nagłym awansem przeraził, że popadł w całkowite odrętwienie i odmówił wykonywania jakichkolwiek czynności. By zmusić go do kąpieli, dworzanie smarowali się sadzą i straszyli, udając diabły. Z czasem Karol trochę się pozbierał i próbował sprostać codziennym obowiązkom, ale nie dane mu było zaznać ani chwili spokoju. Wciąż trwały wojna stuletnia z Anglią i niekończące się bunty lokalnych książąt.

Podczas wyprawy do pogrążonej w zamęcie Bretanii jeden z towarzyszących królowi żołnierzy upuścił kopię. Broń uderzyła w czyjąś zbroję, głośny dźwięk wyrwał Karola z zadumy. Przestraszony krzyknął: „Zdrada, spisek, chcą mnie wydać wrogom!” i rzucił się na swój własny orszak. Nikt nie śmiał podnieść oręża na monarchę, więc zanim go obezwładniono, zabił czterech ludzi, a kilkunastu ranił. Po tym incydencie już nie odzyskał pełni władz umysłowych. Uroił sobie, że jest ze szkła. By uchronić się przed stłuczeniem, wypychał ubranie poduszkami i stalowymi prętami, nie pozwalał się strzyc ani golić. Nie pomagały zabiegi medyczne, egzorcyzmy, modlitwy. I tak syn Karola Mądrego przeszedł do historii jako Karol Szalony.

ZABITY OJCZYM, BRAT, MATKA

Podczas gdy przedwczesna dorosłość jednych niszczyła, w innych zabijała ludzkie uczucia. Po śmierci cesarza Klaudiusza następcą obwołano jego 17-letniego pasierba Nerona. Chłopca do władzy od najmłodszych lat popychała chorobliwie ambitna matka Agrypina. Gdy Neron skończył 16 lat, ożeniła go z córką cesarza 13-letnią Oktawią. Zwiększało to jego szanse na schedę, ale na drodze wciąż pozostawały dwie przeszkody: ojczym i jego syn z pierwszego małżeństwa Brytanik. Agrypinie udało się przekonać męża, by na swego następcę wyznaczył pasierba. Ale póki Klaudiusz żył, w każdej chwili mógł zmienić testament. Usunęła zagrożenie, każąc męża otruć. „Grzyby są pokarmem bogów” – zakpił Neron, komentując decyzję senatu o zaliczeniu Klaudiusza w poczet bogów. Ponieważ cesarz skonał po spożyciu grzybów, można przypuszczać, że „dowcipny” nastolatek był wtajemniczony w plany matki.

Po osadzeniu go na tronie, Agrypina pozbywała się każdego, kto zasugerował, że większe prawa do władzy ma biologiczny syn Klaudiusza niż przybrany. Mimo terroru opozycja wciąż gromadziła się wokół Brytanika. Neron rozwiązał problem przyrodniego brata w sposób, jakiego nauczyła go matka: kazał podać mu truciznę. Wyrok na 14-letnim chłopcu wykonano podczas uczty. Cesarz spokojnie obserwował jego agonię, tłumacząc biesiadnikom, że to „tylko atak epilepsji”. Cztery lata później sam uwolnił się spod kurateli matki. Zaplanował wyrafinowaną zbrodnię, wręcz się nią delektując. Zaprosił Agrypinę na spotkanie, wyprawił bankiet, czule pożegnał i odprowadził na statek, którym miała popłynąć do pobliskiej świątyni Minerwy. Okręt wcześniej tak spreparowano, by zatonął. Dla pewności załoga miała zatłuc Agrypinę wiosłami. Jednak w ciemności pomylono ją z inną pasażerką i cesarzowa matka ocalała. Dopłynęła wpław do brzegu. A po dotarciu do domu przesłała synowi wiadomość o katastrofie, prosząc, by się nie martwił, gdyż czuje się dobrze. Neron już nie kombinował i wysłał trzech żołdaków, by ją zadźgali.

PIERWSZY CAR

Wielki książę moskiewski Iwan miał 3 lata, gdy jego ojciec Wasyl III śmiertelnie zachorował. Jako człowiek nader pobożny, w ostatnich chwilach życia zamienił koronę na habit. Wcześniej zadbał jednak o przyszłość pierworodnego. Wezwał przywódców największych rodów bojarskich i kazał im złożyć przysięgę wierności 3-latkowi. Do osiągnięcia pełnoletności Iwanem miała się opiekować matka Helena Glińska i jej brat książę Michaił. Wasyl III zbyt dobrze znał swych poddanych, by wiedzieć, że tylko oddanie syna pod protekcję potężnego książęcego rodu może zapewnić mu bezpieczeństwo. Nie pomylił się. Ledwo zamknął oczy, a już Szujscy, Bielscy, Glińscy rzucili się na siebie. Księcia Michaiła oskarżono o otrucie Wasyla, uwięziono i zamordowano.

Gdy Iwan skończył 8 lat, zmarła nagle jego matka, prawdopodobnie otruta. Chłopiec został sam. Chociaż niczego mu nie brakowało, miał koszmarne dzieciństwo. Opiekunowie pojawiali się i znikali, niektórych wywlekano siłą z komnat i zabijano pod murami pałacu. Iwan zamknął się w sobie, opanował do perfekcji sztukę ukrywania uczuć i planów. Z pałacowych wojen zwycięsko wyszedł ród Szujskich, którego przywódca Andriej był przekonany, że Iwan stanie się marionetką w ich rękach. Nie zdawał sobie sprawy, jak bardzo atmosfera zastraszenia zmieniła psychikę chłopca. 13-letni książę wydał potajemnie rozkaz uwięzienia Szujskiego. Wykonawcy polecenia trafnie odczytali prawdziwe intencje dorastającego władcy. Kilka dni później poinformowali go, że Andriej Szujski „umarł w drodze”. Nastolatek tylko pokiwał głową. Nawet nie wszczęto śledztwa w sprawie ewidentnego zabójstwa. Szybko okazało się dlaczego. Za zadanie niewłaściwego pytania Iwan kazał wyrwać język jednemu ze swych doradców. Odtąd już nikt nie odważył się kwestionować jego decyzji. Po ukończeniu 16 lat Iwan postanowił dać ostateczny dowód swej pełnoletności i oświadczył, że zamierza się ożenić. W przeddzień ślubu ponownie wszystkich zaskoczył. Ogłosił, że jako wnuk księżnej Zofii Paleolog z dynastii rządzącej niegdyś Bizancjum, przyjmuje tytuł cesarza. Pierwszy w dziejach Rosji car kazał się koronować w wieku 17 lat! Do historii przeszedł jako Iwan IV Groźny i najokrutniejszy despota do czasów Stalina.
 

TA ZNIEWAGA KRWI WYMAGA

Praw Iwana do władzy nikt nie kwestionował. Piotr – pierwszy car, któremu nadano przydomek Wielki – był dopiero trzeci w kolejności do tronu. Wyprzedzało go dwóch przyrodnich braci, a do kolejki próbowała się również wcisnąć ich ambitna siostra Zofia. Kiedy zmarł Fiodor, najstarszy z chłopców, teoretycznie powinien go zastąpić 16-letni Iwan. Chłopiec był jednak upośledzony umysłowo i fizycznie. Młodszy o 6 lat Piotr stanowił jego przeciwieństwo: tryskał energią, błyszczał inteligencją, zadziwiał siłą.

Za oboma chłopcami stały potężne rody, z których wywodziły się ich matki: Miłosławscy za Iwanem, Naryszkinowie za Piotrem. Wobec upośledzenia starszego z braci, po śmierci Fiodora klan Naryszkinów ogłosił carem Piotra. Jednak jego siostra oskarżyła ich o otrucie Fiodora i bezprawne odebranie korony Iwanowi. Na dodatek Miłosławscy przekonali strzelców – oddziały złożone z miejskiej biedoty i chłopów – że popierający Piotra Naryszkinowie udusili także Iwana. Strzelcy ruszyli wtedy na Kreml. Nie pomogło pokazanie chłopca całego i żywego. Żołdacy wdarli się do pałacu i zaczęli wymierzać sprawiedliwość. Na oczach 10-letniego Piotra wyrzucili przez okno jednego z jego opiekunów, innego zatłukli pod murem cerkwi, wuja Atanazego Naryszkina zarąbali toporami. Strzelcy przerwali rzeź, gdy obiecano im, że na tronie zasiądą obaj bracia. W 1682 r. koronowano więc w Rosji dwóch carów: 16- i 10-latka. Faktyczne rządy sprawowała jednak ich siostra Zofia jako regentka.

W miarę dorastania w Piotrze dojrzewała żądza zemsty. Dziecięce zabawy w wojsko stopniowo przekształcał w budowanie własnej, ślepo mu oddanej armii. W wieku 17 lat był gotów do akcji. Gdy ruszył na Moskwę, nikt nie odważył się zagrodzić mu drogi. Przerażona regentka próbowała negocjować, ale brat kazał ją zesłać do klasztoru, a jej stronników powywieszać. Iwana V – który żył we własnym świecie i nie stanowił żadnego zagrożenia – zignorował. Dowódcy strzelców, czując, co się święci, jako pierwsi złożyli Piotrowi wiernopoddańczy hołd. Jednak wkrótce po Moskwie rozeszły się pogłoski, że strzelcy znów spiskują. To wystarczyło Piotrowi, by dopełnił zemsty. Tych, którzy najbardziej mu dokuczyli, skazał na tortury i publiczne poćwiartowanie. Z grobu wywleczono trumnę Iwana Miłosławskiego i ustawiono tak, by spływała do niej krew skazańców. Ich szczątki porozwieszano na hakach przymocowanych do kamiennych słupów, specjalnie na tę okoliczność rozstawionych po placu Czerwonym. Po „uporządkowaniu” spraw w kraju, młody car wyruszył incognito w podróż na Zachód, by uczyć się nowoczesnej polityki i ekonomii.

PAŃSTWO TO JA!

Kiedy zmarł król Francji Ludwik XIII, jego miejsce zajął liczący sobie 4 lata i 8 miesięcy Ludwik XIV. Matka, a za nią wszyscy dostojnicy, padli przed malcem na kolana i pozdrowili nowego pana i władcę. Następnego dnia obwieziono go karetą po Paryżu, wzdłuż szpalerów wiwatujących ludzi. Na mszy żałobnej usadzono go na wysokim podeście, aby górował nad wszystkimi. Takich przeżyć się nie zapomina. Ludwik XIV udowadniał to już od najmłodszych lat. Dał się solidnie we znaki służącym, a nawet własnej matce, której nie chciał się podporządkować. On decydował, jakie stroje nałoży i czyje zaproszenie na obiad przyjmie. Dopóki było to możliwe, nie ujawniano przed nim groźnych wiadomości, np. o trwającym we Francji powstaniu (Frondzie). Ale prawdy nie dało się ukryć, ponieważ po zamieszkach w stolicy dwór musiał w pośpiechu uciekać na prowincję…

W wieku 12 lat Ludwik zaczął już wykonywać prawdziwe obowiązki. Objeżdżał kraj, przyczyniając się samą swą obecnością do tonowania napięć. Gdy rok później wrócił do Paryża, zachowywał się jak władca: wzywał do siebie ministrów i zabierał głos na posiedzeniach gabinetu. Coraz bardziej drażniły go niekończące się spory między dzielącymi włos na czworo politykami. 12 kwietnia 1656 r. podczas obrad paryskiego parlamentu nagle je przerwał i oświadczył, że kończy dyskusję. „Ależ Najjaśniejszy Panie, racja stanu, interes państwa…” – ze wszystkich stron rozległy się protesty. „Państwo to ja!” – uciął je władca. Wypowiadając te historyczne słowa, nie miał jeszcze 18 lat.

MAM 12 LAT, ŻONĘ I DZIECKO

Ludwik XIV zmarł w wieku 77 lat, pozostawiając tron 5-letniemu prawnukowi. Królów Francji uznawano za pełnoletnich po trzynastych urodzinach. Zasadę tę zastosowano też wobec Ludwika XV. Tyle że wcześniej ożeniono go i uroczyście koronowano. Na małżonkę wybrano córkę króla Hiszpanii Marię Wiktorię, która w momencie przybycia do Paryża miała… 3 lata. Dziewczynka po wyjściu z karety przyklękła przed przyszłym małżonkiem i już razem pojechali do Wersalu. Chociaż wciąż pozostawał dzieckiem, Ludwik XV czuł się dorosły. Gdy jeden z lokajów powiadomił go, że zamierza się ożenić, władca rzucił z przekąsem: „Ja mam już żonę i dziecko”. Była to czytelna aluzja do jego małżonki, ciągle bawiącej się lalkami.

Sytuacja nie nastrajała jednak do żartów. Interes dynastii wymagał, by jej ostatni przedstawiciel jak najszybciej spłodził potomka. Czekanie aż Maria Wiktoria dorośnie, stawało się ryzykowne, więc postanowiono naprawić błąd. Unieważniono decyzję o ślubie i 7-letnią dziewczynkę odesłano do rodziców. Urażeni Hiszpanie omal nie wypowiedzieli Francji wojny, ale skończyli jedynie na zerwaniu stosunków dyplomatycznych. Spośród licznego grona kandydatek 15-letni Ludwik osobiście, nie słuchając niczyich podpowiedzi, wybrał na małżonkę naszą rodaczkę Marię Leszczyńską.

POLSKA ŚWIĘTA

Władzę dzieciom oddawano we wszystkich krajach, także w Polsce. Po śmierci Ludwika Węgierskiego (1382 r.) polscy politycy nie zgodzili się na kontynuację unii personalnej z Węgrami. Zmarły król obu państw miał cztery córki, lecz męskiego potomka nie pozostawił. Zaczęły się więc gorączkowe poszukiwania następcy. Postawiono na Jadwigę – córkę Ludwika i wnuczkę Władysława Łokietka. Matka dziewczynki Elżbieta Bośniaczka trochę się opierała, ale w końcu dała się przekonać. 10- lub 11-letnią Jadwigę ukoronowano na króla Polski. Dokładna data jej narodzin jest nieznana, ponieważ w ówczesnych dokumentach precyzyjnie odnotowywano wyłącznie moment przyjścia na świat chłopców.

Jadwigę traktowano jedynie jako atut w grze o trwałe związanie Polski z Litwą. Nie miała więc rządzić, lecz zostać żoną wielkiego księcia Władysława Jagiełły. O jej zdanie w tej kwestii nikt oczywiście nie pytał. Podobnie zresztą jak wcześniej, gdy zaręczono ją z Wilhelmem Habsburgiem. Narzeczony miał 8 lat, narzeczona – zaledwie 4. Na wieść o zmianie planów matrymonialnych, Wilhelm przybył do Krakowa. Ale zarządca Wawelu po prostu nie wpuścił go na zamek. Z kronik Jana Długosza wynika jednak, że młodzi spotkali się w pobliskim klasztorze franciszkanów. Jadwidze, która nigdy wcześniej nie widziała Jagiełły i wyobrażała go sobie jako nieokrzesanego barbarzyńcę, o wiele bardziej podobał się wytworny austriacki książę. Podczas spotkania w klasztorze uradziła ponoć z Wilhelmem, że przedostaną się potajemnie na Wawel, skonsumują swój związek i postawią dorosłych przed faktem dokonanym: albo ślub, albo skandal. Nie udało się. Straże dostrzegły chłopaka, a ten ratował się ucieczką – najpierw z zamku, potem z Krakowa i Polski.

Jadwiga nie miała wyboru i została żoną dużo starszego Władysława Jagiełły. Różniło ich praktycznie wszystko. Ona: władająca pięcioma językami, dobrze wykształcona chrześcijanka. On: świeżo ochrzczony analfabeta z trudem porozumiewający się po polsku. Żyli w zasadzie oddzielnie. Jadwiga uciekała przed niewzbudzającym w niej żadnych uczuć mężem w działalność charytatywną, kulturalną i religijną. Fundowała szpitale i kościoły. Z jej inspiracji dokonano pierwszego przekładu na polski biblijnej Księgi Psalmów. Przekazała swoje klejnoty na odnowę Akademii Krakowskiej. „Wyszedłszy z lat dziecinnych zaczęła tak dojrzale i tak poważnie rozumować, że cokolwiek mówiła i czyniła, zdawało się wypływać z powagi, która zwykła cechować sędziwy wiek”– zachwycał się Długosz.

Niestety, sędziwego wieku Jadwiga nie doczekała. Zmarła cztery dni po urodzeniu córki Elżbiety Bonifacji. Miała niespełna 25 lat. W 1979 r. została beatyfikowana, a 8 lat później kanonizowana przez Jana Pawła II. Jej biografia dowodzi, że z Ich Dziecięcych Wysokości nie zawsze muszą wyrastać cynicy, psychopaci czy egocentrycy. Zdarzają się również święci.
 

I nagle… Co to jest, ostrzał!? – wykrzyknęła sowiecka lotniczka Raisa Aronowa. – Wokół samolotu gęstym deszczem zamigotały różnokolorowe ogniste paciorki. Dobiegło nas złowrogie gdakanie działek przeciwlotniczych, w powietrzu pojawiły się kłębki czarnego dymu. Zaczęłam wiercić się w kabinie, szukając wyjścia z pułapki ogniowej, do której trafiłyśmy tak nieoczekiwanie. (…) Ledwo samolot zrobił prawy skręt, gdy przed silnikiem rozbłysnął cały wachlarz pocisków smugowych. Niemcy udzielali nam lekcji poglądowej z wykorzystaniem wszystkich środków obrony przeciwlotniczej. Na krótką chwilę straciłam głowę: dokąd teraz skierować samolot? Dookoła wszystko stukało, pukało, błyskało, migotało… A gdyby tak zejść w dół? (źródła cytatów – patrz: Dla głodnych wiedzy).

Loty w promieniach reflektorów, uciekanie przed hitlerowskimi pociskami, bombardowanie z małych wysokości, odnajdywanie własnego zamaskowanego lotniska – to był chleb powszedni dla kobiet z 588. Pułku Lek-kich Bombowców Nocnych. Ryzyko nie zniechęcało ich jednak do działania, po kilka razy startowały, a następnie wracały do bazy, by pobrać nowe ładunki. Przez trzy lata II wojny światowej wykonały ponad 24 tys. lotów bojowych i zrzuciły na hitlerowców tysiące ton bomb, czym u Niemców zasłużyły sobie na miano „nocnych wiedźm”.

KOMSOMOLCU – DO SAMOLOTU!

W Związku Sowieckim od połowy lat 30. nawoływano do stworzenia silnego lotnictwa oraz wzmocnienia obronności kraju. Wielu młodych ludzi nie pozostało obojętnych na te propagandowe hasła. Apel IX Zjazdu Wszechzwiązkowego Leninowskiego Komunistycznego Związku Młodzieży mówiący o poszerzeniu lotniczej kadry „zabrzmiał dla młodych nie tylko jak rozkaz, lecz jak głos sumienia” – wspominała pilotka Maryna Czeczniewa. W odpowiedzi na tę szeroko zakrojoną agitację tysiące komsomolców wstąpiło do aeroklubów, szkół i zakładów lotniczych.  

Wśród nich było liczne grono kobiet, które na równi z mężczyznami chciały nauczyć się latać. „Marzę, żeby być pilotem, w kraju, gdzie rozkwita życie” – mówiła Czeczniewa. W ten sposób w ciągu kilku lat ZSRR przybyły tysiące nowych pilotów. Tylko w drugim półroczu 1941 r. – już po wybuchu wojny – wyszkolono ich w aeroklubach 25 tysięcy oraz skierowano do wojsk powietrznodesantowych 114 tysięcy młodych ludzi, którzy odbyli kursy spadochronowe.

Nawet te rezerwy okazały się niewystarczające w czasie II wojny światowej. W związku z tym Józef Stalin zdecydował się powołać nowe jednostki powietrzne, w których skład wejść miały wyłącznie kobiety. Zadanie to powierzono Marinie Michajłownie Raskowej, pierwszej kobiecie w Związku Sowieckim, która uzyskała uprawnienia nawigatora, licencję pilota, a do tego była jedną z najbardziej utytułowanych i zasłużonych sowieckich żeńskich lotników, odznaczoną m.in. Złotą Gwiazdą Bohatera Związku Radzieckiego.

STAJEMY SIĘ ŻOŁNIERZAMI

Do Moskwy, gdzie odbywał się werbunek ochotniczek, przybyły kobiety z lotnictwa cywilnego i aeroklubów, studentki Uniwersytetu Moskiewskiego i innych wyższych uczelni. Aby trafić do jednostki, trzeba było posiadać realne umiejętności, sama chęć nie wystarczyła. Raskowa osobiście nadzorowała proces rekrutacji. Rozmawiała i egzaminowała z wiedzy każdą z kandydatek na wojskowych pilotów i nawigatorów. Następnie wybierała te, które jej zdaniem najlepiej nadawały się do dalszej nauki. Wytypowane przez nią dziewczyny liczyły po dwadzieścia kilka lat.

Po przyjęciu do jednostki lotniczej kandydatki czekał kurs w specjalnościach lotniczo-technicznych. Najpierw jednak otrzymywały umundurowanie wojskowe – oczywiście męskie (z bielizną włącznie!). W za dużych workowatych mundurach kobiety wyglądały nie tylko nieatrakcyjnie, ale i niezbyt profesjoalnie. Co gorsza, buty – o numerach 40–43 – utrudniały ćwiczenia, a nawet poruszanie się. „Po prostu nie wyobrażałam sobie, jak będziemy chodziły w siedmiomilowych butach” – martwiła się Katia Dospanowa. Panie musiały w dodatku pożegnać się z lokami na głowie. Rozkaz był krótki: ostrzyc włosy. Fryzura zaś jasno określona: przód – do połowy ucha, kark – po męsku. Na inne uczesanie musiała się zgodzić Raskowa.

SZKOŁA LATANIA

Właściwe szkolenie rozpoczęło się w październiku 1941 r. w miejscowości Engels nad Wołgą, na północ od Saratowa. Kobiety po-dzielono na grupy: do zespołu pilotów weszły dziewczyny latające w aeroklubach i lotnictwie cywilnym. Do grupy nawigatorek zwerbowano te, które jeszcze przed wybuchem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej uzyskały odpowiednie licencje w lotniczej organizacji paramilitarnej Osoawiachim, a także byłe studentki.  Zaś kobiety z wykształceniem technicznym znalazły się wśród mechaników.

Nauka była bardzo intensywna – dziewczyny miały 10 godzin zajęć teoretycznych i 2 godziny musztry dziennie. Dodatkowo nawigatorki poświęcały godzinę na ćwiczenia odbioru i nadawania kluczem telegraficznym. Nic dziwnego, że program był napięty – w okresie pokoju realizowano go w trzy lata, podczas wojny wykładowcy musieli zdążyć w 6 miesięcy. „Nie narzekałyśmy jednak nigdy – przyznała Polina Gelman – wszak znalazłyśmy się tu ochotniczo, nikt nie zmuszał nas do pójścia na front, toteż wszystkie siły oddawałyśmy nauce, pragnąc gorąco jak najszybciej znaleźć się na froncie”.

Szkolenie bacznie obserwowała Raskowa, która wiele czasu poświęcała na kontrolę i egzaminowanie z różnych przedmiotów. Obserwując indywidualne predyspozycje dziewcząt, podejmowała również ostateczne decyzje o ich przydziale do poszczególnych załóg i typowała na stanowiska pilotów i nawigatorów.

Raskowa wiedziała, że musi szybko przy-gotować byłych cywilów do życia frontowego. Często organizowała więc alarmy nocne. W ciągu 2–3 minut dziewczyny musiały się ubrać i zająć miejsce w szyku. Raskowa przechadzała się, przyglądając, czy płaszcze są starannie zapięte, a pasy mocno dociągnięte, czy buty nałożono na właściwe nogi. Przeważnie na tym „alarm” się kończył i dziewczęta powracały do koszar. Jednak gdy Raskowa zauważyła, że niektóre przyszłe lotniczki bagatelizowały apele i nakładały płaszcze wprost na bieliznę, a buty na bose nogi, krzyknęła: „Na lotnisko krokiem marsz”! Był to naturalnie blef, jednak po tym zdarzeniu wszystkie dziewczęta przykładały większą wagę do ćwiczeń.

LATAJĄCE MASZYNY DO SZYCIA

Wreszcie w lutym 1942 r. sformowano kobiecy 588. Pułk Lekkich Bombowców Nocnych złożony z dwóch eskadr. Jego dowództwo powierzono starszej lejtnant Jewdokii Dawidownie Bierszanskiej, która przed wojną latała w liniach pasażerskich i pocztowych. 588. Regiment wyposażono w skromne samoloty Polikarpow Po-2 (U-2), nazywane popularnie kukuruźnikami, a przez Niemców – Russfanier („ruska dykta”) czy też ze względu na specyficzny odgłos silnika – Nähmaschine (maszyna do szycia). Były to dwuosobowe przestarzałe, powolne, mało zwrotne, ciężkie, drewniano-płócienne maszyny, znane lotnikom z nauki w aeroklubach; służyły również do spryskiwania pól. Jednorazowo mogły zabrać maksymalnie 300 kg bomb. Było to niewiele, dlatego dziewczyny musiały wykonywać po kilka lotów z rzędu. Samoloty nie miały dział, za to posiadały prosty celownik bombowy i karabin maszynowy służący do obrony. Były za to niewielkie, dzięki czemu do startu i lądowania nie potrzebowały ogromnego lotniska. Poza tym nieznaczna ilość metalowych części w ich konstrukcji powodowała, że niemieckie radary miały problem z ich wykryciem. Podczas wojny kukuruźniki wykorzystywano również jako samoloty sanitarne i łącznikowe. Choć pułk miał w nazwie słowo „nocny”, szybko okazało się, że większość kursantek nigdy nie wzniosła się w powietrze po zmroku. Aby dojść do wprawy, dziewczęta oprócz treningowych lotów nocnych ćwiczyły także w dzień w częściowo zasłoniętej kabinie, dzięki czemu nie widziały ziemi. Po wyznaczonej trasie poruszały się, biorąc pod uwagę tylko wskazania przyrządów. Nie wszystkim udało się dokończyć szkolenie. W nocy 9 marca 1942 r. dziewczęta wystartowały do jednego z ostatnich lotów ćwiczebnych. W wyniku nagłego pogorszenia się pogody trzy załogi straciły orientację i rozbiły się. Zginęły cztery osoby, dwie cudem wydostały się spod szczątków samolotu. Były to pierwsze straty osobowe. „Te-raz zrozumiałyśmy, że włożyłyśmy mundury lotnicze nie dla maskarady i że życie z nami się nie cacka” – wyznała Aronowa. 23 maja 1942 r.kobiety wyruszyły w kierunku linii frontu.

KOBIETY W ARMII

Poza 558. Pułkiem Nocnych Bombowców w strukturach Armii Czerwonej w czasie drugiej wojny światowej powstały jeszcze dwie jednostki, w których latały kobiety. – 586. kobiecy Pułk Lotnictwa Myśliwskiego został skompletowany i wyszkolony jako pierwszy. Dowódcą mianowano jedną z najbardziej doświadczonych kobiet pilotów Związku Sowieckiego major Tamarę Kazarinową. Wyposażono go najnowocześniejsze w owym  czasie małe zwrotne myśliwce  Jak-1 (maks. prędkość 580 km/godz.). Wojenna droga 586. jednostki rozpoczęła się w kwietniu 1942 r. pod Saratowem. Uczestniczyła również w walkach pod Kurskiem latem 1943 r., w Kijowie, Żytomierzu, Debreczynie, Budapeszcie. Do maja 1945 r. jednostka przeprowadziła 4419 lotów bojowych; uczestnicząc w 125 potyczkach z niemieckim lotnictwem, zdołała m.in. zestrzelić 38 samolotów wroga, w tym  12 myśliwców, 14 bombowców, samolot transportowy i 11 samolotów rozpoznawczych oraz liczne cele na ziemi: 4 czołgi, 30 pojazdów oraz 2 samoloty Ju-52. – 587. Pułk Lotnictwa Bombowego (znany także jako 125. Gwardyjski Pułk Bombowy) działał od stycznia 1943 r. do maja 1945 r. Dowodzony początkowo przez major M. Raskową, którą po śmierci w 1943 r. za-stąpił pułkownik W.W. Markow. Wyposażony w nowo-czesne, szybkie (maks. prędkość 580 km/godz.) i zwrotne bombowce Petlakow Pe-2, 587. Pułk atakował hitlerowskie cele w okolicach Kaukazu, Stalingradu, na Krymie oraz w rejonie Kubania. W sumie wykonał 1134 misje i zrzucił na wroga 980 000 ton bomb. W późniejszym okresie oba te oddziały zostały „rozcieńczone” mężczyznami – głównie technikami.

NIE DAJĄ SPAĆ PO NOCACH

588. Pułk został skierowany do Zagłębia Donieckiego – w ten sposób po raz pierwszy w dziejach na front przybył cały kobiecy pułk lotniczy. W dywizji odnoszono się do pań ironicznie i z rezerwą. Zarówno dowództwo, jak i piloci mężczyźni obawiali się babskich kaprysów, do tego nie bardzo wierzyli w ich umiejętności i wolę walki.

8 czerwca 1942 r. nadszedł rozkaz, aby 588. Pułk wkroczył do akcji i zniszczył lokalną siedzibę niemieckiej dywizji. „Wszystkie byłyśmy bardzo zdenerwowane – wyznała Jewdokia Bierszanskaja, która brała udział w akcji. – Nie tylko my, które leciałyśmy, ale również wszystkie pozostałe dziewczyny. Musiałyśmy wykazać się szczególną precyzją; jeżeli zboczyłybyśmy z trasy, znalazłybyśmy się nad silnie bronionym przez Niemców obszarem”. Manewrując, Bierszanskaja wprowadziła Ponad wyznaczony cel i – mimo obrony przeciwlotniczej – z wysokości 600 metrów zrzuciła bomby. W ślad za nią bombardowała obiekty załoga Simy Amosowej. Wówczas wzmógł się hitlerowski ostrzał artyleryjski. Z opresji szczęśliwie wy-szły dwa samoloty, trzeci został zestrzelony.

Przez kolejne letnie noce 1942 r. lotniczki z 588. Pułku bez przerwy wisiały nad niemieckimi celami i metodycznie – co trzy, cztery, pięć minut – zrzucały bomby.  „Od początku działań bojowych pułk unieszkodliwił sprzęt bojowy i siłę żywą nieprzyjaciela, niszczył urządzenia obronne i umocnienia, składy z amunicją i paliwem, stacje i transporty ko-lejowe, przeprawy na Donie” – odnotowano w sowieckich meldunkach wojennych. Oprócz tych obiektów „nocne wiedźmy” atakowały w późniejszym okresie również łaźnie, baraki, kuchnie polowe, miejsca stanowiące namiastkę azylu na wojnie. Następnego dnia niewyspanym niełatwo było walczyć z okrzykiem „Heil Hitler!” na ustach. Co zresztą przyznał hitlerowski żołnierz: „Bombowce nocne sprawiają [nam] żołnierzom wiele kłopotu. Najgorsze zaś jest to, że nie dają spać po nocach, dręczą fizycznie i moralnie. Pewnego razu zdarzył się taki przypadek. [Niemcy] napali-li w łaźni wiejskiej, żeby się wykąpać przed snem, przeleciała »Russdykta«, zrzuciła bomby i po łaźni pozostała mokra plama”. Żołnierze III Rzeszy byli do tego stopnia zdezorientowani i zdesperowani, że zaczęli wymyślać i rozpowszechniać niewiarygodne, wręcz groteskowe historie o „nocnych wiedźmach”. Mówili że „przyjmują [one] specjalne zastrzyki i tabletki, które dają im znakomity koci wzrok w nocy” – wspominała w wywiadzie, udzielonym historykowi Albertowi Axella, Nadia Popowa – rekordzistka, która wraz z Katią Riabową jednej nocy 18 razy wracała do bazy po ładunki.

Przez pierwsze miesiące Niemcy byli bezsilni. Nie mogli pojąć, jakiego typu samoloty ich atakują. Upłynęło trochę czasu, nim zrozumieli, że hitlerowskie myśliwce są… za szybkie, aby zwalczać powolne dwupłatowce. Maksymalna prędkość, jaką osiągał Po-2, to 152 km/godz. Dla porównania niemiecki Messerschmitt Bf-109 – ok. 350 km/godz., a Focke-Wulf Fw-190 nawet ok. 600 km/godz. Dlatego też piloci, nie mogąc zwolnić na tyle, by namierzyć kukuruźniki, przy strzale chybiali.

Z czasem jednak wojska III Rzeszy poznały strategię „nocnych wiedźm”. Coraz częściej więc w dziennikach wojennych pojawiały się zapisy: „Uszkodzenie bojowe, nawigatorka ranna, samolot wymaga remontu”. W odpowiedzi opracowano nową taktykę – załogi z 588. Pułku zaczęły latać parami. Pierwszy samolot podchodził do celu i ściągał na siebie ogień, odwracając uwagę nieprzyjaciela, a w tym czasie druga załoga bombardowała wyznaczony obiekt. Niekiedy pilotki stosowały również podstęp: przed rozpoczęciem ataku sowieckie dwupłatowce osiągały wysokość większą od tej, z jakiej zrzucały bomby. Do celu zaś zbliżały się lotem ślizgowym na niskich obrotach silnika, a więc ciszej, by nie zdradzić za wcześnie swojej obecności. Po zrzuceniu bomb oddalały się powoli i dopiero w bezpiecznej odległości dodawały gazu. Tę metodę wypróbowano pod koniec lata 1942 r. podczas ataku na silnie bronioną przeprawę na rzece Terek pod Mozdokiem. Sprawdziła się znakomicie. 

Na początku 1943 r. – w dowód uznania zasług w walce z Niemcami – 588. Pułk Lekkich Bombowców Nocnych przemianowano na 46. Gwardyjski Pułk Nocnego Lotnictwa  Bombowego.

PŁÓCIENNE SKRZYDŁA ŚMIERCI

Najważniejszą próbą bojową dla „nocnych wiedźm” okazała się operacja nad Półwyspem Tamańskim. Jesienią 1943 r. kilkaset samolotów toczyło tam batalię o panowanie w powietrzu. Na wąskim – nieprzekraczającym 40– –50 km – odcinku frontu w ciągu doby odbywało się około stu podniebnych pojedynków. Wal-ki toczyły się w niesprzyjających warunkach pogodowych. Obszar ten nawiedzały gęste mgły i silne wiatry, których prędkość dochodziła do 100 km/godz. Niemcy do walki z sowiecki-mi lotnikami ściągnęli dodatkowe posiłki, przybyła specjalna eskadra hitlerowskich asów lotniczych. Ponadto zmienili system obrony przeciwlotniczej – połączyli reflektory w grupy: mocniejsze – po dwa, trzy; słabsze – po cztery, pięć. Grupy te rozmieszczono w takiej odległości od siebie, żeby mogły przekazywać sobie uchwycony w promienie samolot.

Niebezpieczeństwo czyhało więc wszędzie, a w ferworze walki mogło zdarzyć się wszystko. Major Maria Smirnowa wraz z nawigatorką Tanią Sumarokową miały za zadanie zbombardować kolumny ciężarówek. „Noc była księżycowa, co wpływało na naszą niekorzyść, ponieważ samolot był wyraźnie widoczny dla Niemców” – wspominała pilotka. Ledwo udało się załodze zrzucić połowę bomb, rozpoczął się intensywny hitlerowski ostrzał, który uszkodził Po-2. „Nasza wysokość spadła z 600 do 200 m, przez co w każdej chwili mogłyśmy zostać zestrzelone. Pozostałe bomby przyczepione do lewego skrzydła znosiły samolot. Nawigatorka zraniona w czoło zalała się krwią i straciła przytomność. Zostałam zdana na siebie. (…). Z wszystkich sił starałam się zapanować nad maszyną. Gdy samolot osiągnął wysokość 6–8 m, straciłam nad nim kontrolę i wraz z nim spadłyśmy na ziemię. Uderzyłam głową w panel sterowania i zemdlałam”. Rozbity kukuruźnik znalazł personel naziemny pułku, dziewczyny przeżyły. Mniej szczęścia miało kilka innych załóg. W wyniku poniesionych strat oddział potrzebował uzupełnień. Nawigatorów poszukiwano wewnątrz pułku – szkolono w tym celu techników. Rekrutowano również instruktorki z aeroklubów na stanowiska pilotów.

9 października 1943 r. dotarła do „nocnych wiedźm” wiadomość, że Półwysep Tamański został oczyszczony z wojsk hitlerowskich. W ramach uhonorowania odwagi wykazanej w tych starciach do nazwy pułku dodano słowo „Tamański”.

Załogi walczyły następnie nad Półwyspem Krymskim, a później Białorusią, gdzie wykonały 1735 lotów. Najwięcej trudności kobiety doświadczały wówczas nie w powietrzu, lecz na ziemi. W zniszczonym kraju nie było mowy o wygodach i choćby względnych warunkach bytowych. Spały więc i odpoczywały pod płatami samolotów.

W sierpniu 1944 r. pułk wkroczył do Polski, a w trzeciej dekadzie stycznia 1945 r. dotarł do granic Prus Wschodnich. Od marca do maja bombardował hitlerowców głównie w rejonie Gdańska, Szczecina i Świnoujścia. Wówczas „wiedźmy” latały również za dnia, zaopatrując w amunicję wojska naziemne. Nękające niemieckich żołnierzy loty nocne oczywiście nie ustały. Podczas jednego z nich chwile grozy przeżyła pilotka Aronowa. „Robię zakręt w kurs powrotny. Silnik grzmi, gwiżdże, syczy… W ciągu tych długich minut lotu na trajkocącym, niczym rozklekotany wóz drabiniasty, silniku na naszych głowach zapewne pojawiło się sporo siwych włosów” – napisała Aronowa. Załodze udało się wylądować. Kobiety nie przypuszczały, że był to ich ostatni lot.

Gdy wieść o zakończeniu drugiej wojny światowej dotarła do 588. (46.) Pułku, dziewczyny poczuły radość i ulgę. „Wybuchnęłam płaczem. Wszyscy tego dnia płakali” – wspomina nawigatorka Polina Gelman.

Oddział został rozwiązany, one zaś po-wróciły do domów. W ciągu 3 lat zniszczyły lub uszkodziły m.in. ok. 17 wielkich przepraw, 9 transportów kolejowych, 26 składów z amunicją i paliwem, 176 samochodów, 86 stanowisk ogniowych. W tym czasie w 588. (46.) Pułku służyło łącznie ponad 200 dziewczyn, 30 z nich zginęło. „Wiedźmy” otrzymały 23 Złote Gwiazdy Bohatera Związku Radzieckiego. Nic dziwnego skoro – jak twierdził niemiecki as myśliwski Johannes Steinhoff – były to „kobiety, które nie bały się niczego”.