Jednych z najważniejszych danych dostarczyło prospektywne badanie opublikowane w styczniu 2025 roku w czasopiśmie “Nature Communications”. Naukowcy przeanalizowali 97 elementów diety u 542 778 uczestniczek brytyjskiego Million Women Study. W czasie średnio 16,6 roku obserwacji rozpoznano 12 251 przypadków raka jelita grubego.
Najsilniejszą odwrotną zależność stwierdzono dla wapnia. Każde dodatkowe 300 mg tego pierwiastka dziennie wiązało się z ryzykiem choroby niższym o 17 proc. Spożycie 200 g mleka dziennie łączono natomiast z redukcją ryzyka o 14 proc. Analizy sugerowały, że wyniki obserwowane dla mleka, jogurtu i innych składników nabiału wynikały przede wszystkim z zawartości wapnia.
Wapń może wiązać w świetle jelita wtórne kwasy żółciowe i wolne kwasy tłuszczowe, ograniczając ich drażniące i potencjalnie rakotwórcze oddziaływanie na nabłonek.
W lutym 2025 roku w “JAMA Network Open” opublikowano wyniki badania NIH-AARP Diet and Health Study. Objęło ono 471 396 dorosłych obserwowanych przez medianę 18,4 roku. W tym czasie zarejestrowano 10 618 przypadków raka jelita grubego.
Osoby z grupy o najwyższym całkowitym spożyciu wapnia miały ryzyko choroby niższe o 29 proc. w porównaniu z grupą o najniższym spożyciu. Zależność występowała niezależnie od lokalizacji guza i źródła pierwiastka – nabiałowego, nienabiałowego lub suplementacyjnego. Autorzy zaznaczyli jednak, że analiza obserwacyjna nie dowodzi skuteczności przyjmowania dużych dawek suplementów.
W badaniu opublikowanym w “Nature Communications” niższe ryzyko raka jelita grubego wiązało się również z większym spożyciem błonnika, pełnych ziaren, owoców, folianów i witaminy C. Zależności te były jednak słabsze niż w przypadku wapnia i bardziej podatne na wpływ innych elementów stylu życia.
Błonnik zwiększa objętość stolca i skraca kontakt błony śluzowej ze szkodliwymi metabolitami. Jego fermentacja przez bakterie jelitowe prowadzi do powstawania krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych, w tym maślanu, który odżywia komórki nabłonka okrężnicy i uczestniczy w regulowaniu stanu zapalnego.
Warzywa i owoce dostarczają nie tylko błonnika, lecz także folianów, witamin, karotenoidów i polifenoli. Związki te mogą ograniczać stres oksydacyjny, wpływać na aktywność enzymów odpowiedzialnych za neutralizowanie substancji toksycznych i wspierać prawidłowe funkcjonowanie mikrobioty.
W badaniach analizuje się m.in. warzywa kapustne, takie jak brokuły, kalafior, kapusta i brukselka. Zawierają one glukozynolany, z których powstają związki uczestniczące w regulacji procesów związanych z namnażaniem komórek.
Nie ma jednak podstaw do traktowania brokułów, pomidorów czy owoców jagodowych jak samodzielnego środka zapobiegającego nowotworom. Efekt ochronny jest najczęściej widoczny u osób, których dieta jako całość opiera się na produktach roślinnych, pełnych ziarnach i mało przetworzonej żywności.
To samo badanie z 2025 roku wykazało, że każde dodatkowe 30 g czerwonego i przetworzonego mięsa dziennie wiązało się ze wzrostem ryzyka raka jelita grubego o 8 proc. Silniejsza zależność dotyczyła mięsa przetworzonego, czyli m.in. wędlin, kiełbas, parówek i bekonu.
Znaczenie przypisuje się żelazu hemowemu, związkom N-nitrozowym oraz substancjom powstającym podczas wędzenia i obróbki w wysokiej temperaturze. Mogą one nasilać stres oksydacyjny i uszkadzać DNA.
W Million Women Study alkohol był elementem diety najmocniej związanym ze wzrostem ryzyka. Każde dodatkowe 20 g etanolu dziennie wiązało się z ryzykiem raka jelita grubego wyższym o 15 proc.
Etanol jest przekształcany w aldehyd octowy – toksyczny i mutagenny związek, który może uszkadzać DNA, zakłócać mechanizmy jego naprawy i zwiększać powstawanie reaktywnych form tlenu.
Nowsze badania zwracają uwagę na żywność ultraprzetworzoną. Do tej grupy należą produkty wytwarzane przemysłowo, zawierające liczne dodatki, duże ilości cukru, tłuszczu lub soli i niewiele naturalnego błonnika.
W badaniu obejmującym ponad 29 tys. kobiet, które przeszły endoskopię przed 50. rokiem życia, najwyższe spożycie takiej żywności wiązało się z prawdopodobieństwem wykrycia klasycznych gruczolaków wyższym o 45 proc. Gruczolaki nie są jeszcze nowotworem, ale część z nich może z czasem przekształcić się w raka.
Zależność może wynikać nie tylko z obecności dodatków technologicznych. Dieta bogata w produkty ultraprzetworzone zazwyczaj zawiera mniej błonnika i mikroelementów, a jednocześnie sprzyja nadmiernej masie ciała, insulinooporności i przewlekłemu stanowi zapalnemu.
Badania nad rakiem jelita grubego nie wskazują jednego produktu, który zapobiega chorobie. Pokazują natomiast wyraźny podział między dietą wspierającą prawidłowe środowisko jelita a modelem żywienia zwiększającym ekspozycję na związki rakotwórcze i prozapalne.
Błonnik, produkty pełnoziarniste, wapń oraz duży udział żywności roślinnej wiążą się z niższym ryzykiem. Częste spożywanie mięsa przetworzonego, alkoholu i żywności ultraprzetworzonej może działać w przeciwnym kierunku. Zależności te nie zastępują jednak badań przesiewowych, ponieważ nowotwór może rozwinąć się także u osób bez oczywistych czynników ryzyka.
Źródła:
https://publications.iarc.who.int/Book-And-Report-Series/Iarc-Monographs-On-The-Identification-Of-Carcinogenic-Hazards-To-Humans/Red-Meat-And-Processed-Meat-2018
https://jamanetwork.com/journals/jamaoncology/article-abstract/2841354
https://jamanetwork.com/journals/jamanetworkopen/fullarticle/2830147
https://www.nature.com/articles/s41467-024-55219-5
https://cancer-code-europe.iarc.who.int/
Leave a Reply